جنگ آرارات(چیایی ئاگری)

دراین حال عده زیادی از جنگجویان جلالی هم به یاری  ابراهیم آقا شتافتند ابراهیم اقا که وضع را آنچنان بحرانی  وخطرناک دید بخاطر جلوگیری ار ضرر و زیان ناشی از جنگ منطقه را ترک ونیروهای خود را به کوی آرارات انتقال داد.همزمان با آغاز جنگ در آرارات قیام شورشیان اکراد جلالی ترکیه نیز ناکام مانده بود وبراثر فشار دولت ترکیه پناهندگی خود را در آن کشور از دست دادند وبه ایران روی اوردند که در ارارات به ابراهیم اقا پیوستند چون دامنه ی شورش گسترش یافت وامنیت جلالیها به خطر افتاد جوانانشان به آن شورش ملحق شدند. دراین زمینه «حسن ارفع» شرحی نوشته که قسمتی از آنرا یادآورمی شویم: مقارن به همین احوال مقدمات شورش دیگری به سرعت مهیا شد در 20ژوئن 1930 میلادی کردهای قبیله ی جلالی که درمرز ایران وترکیه  در دامنه کوههای آرارات روزگار می گذراندند در دشت های ناحیه «زیلان» به پاسگاه های ترکیه حمله کردند این حملات  که به وسیله رهبران ناسیونالیست جلالی طراحی می شد به وسیله ی کردهای قبیله ی حیدرانلو ولیکانلو تقویت می شد وموفق شدند نواحی زیلان ،مردایه وچالدران را به تصرف خود در آورند . رفته رفته سایر قبایل محلی نیز به شورش ملحق شدند. این عملیات در حدود سه ماه به طول انجامید. ترکیه نخست دوازده هزار سواره به رهبری«ژنرال صالح پاشا» در نزدیک مرزهای روسیه متمرکز نموده وسپس به طرف شرق شروع به پیشروی نمودند ژنرال صالح پاشا پیشروی کردها را به طرف نواحی «ارجیش» و«پانتوس» حدس می زد. چون کردها امید داشتند که قبایل این نواحی که قبلاً به علت شورش ها از طرف دولت ترکیهتنبیه شده بودند درصدد انتقام برآمده وبه آنها ملحق شوند. دراین مرحله کردها به خوبی مسلح بوده وتوسط رهبرانی که میان آنها عده ای از افسران سابق ترکیه وجود داشتند رهبری می شد. که مهمترین آنها «حسن کوثرمیرا، دمیرعبدالقادر ابدال وکاپیتان احسان نوری پاشا» بودند کردها از دو طرف هم از ناحیه «ملازگرد»و هم از ناحیه «ازوپ» مورد حمله قرار گرفتند در ناحیه «قره گوز» یعنی ستاد فرماندهی ژنرال صالح پاشا نیز حمله ی دیگری علیه آنها شروع شد که عقب نشینی کردها را به طرف مرزهای ایران به مخاطره انداخت در ناحیه زیلان کردها پس از دادن یک هزار کشته به دو گروه تقسیم شدند. عده ای راه ایران را درپیش گرفتند عده ای خود را به کوهستانهای آرارات که ییلاق تابستانی آنها بود رسانیدند به امید اینکه با استفاده از نقاط صعب العبوری کوهستانی دره ها، پناهگاههای صخره ای وغیره بتوانند مدت مدیدی در مقابل ارتش ترکیه مقاومت کنند. شایان ذکر است که از اول جنگ جهانی تا سال 1918 میلادی این کوهستان ها پناهگاه دیگر قبایل جلالی بود وحتی بعد از پیشروی قشون روسیه در داخل ترکیه بازهم تا آخر جنگ دراین محل اقامت داشتند. کردها می خواستند دراین نواحی پایگاهی را تاسیس کرده وسپس اعلام آزادی نمایند تا بلکه بدین وسیله از طرف کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد وسایر دول جانب دار مورد تایید قرار گیرد دراین میان ترکیه اعتراضات شدید خود را مبنی برحمایت دولت ایران از اکراد شورشی وقبایل جلالی وجلوگیری از آنان درنفوذ به خاک آن کشور به دولت ایران تسلیم نمود وخواستار شدند برای حفظ مناسبات دو کشور اقدامات جدی به کار گیرد. لازم به ذکر است که در نامه سفیر ترکیه به محمد علی فروغی در رابطه با شورش جلالیها آمده است که«جناب همایون مستدعیات بنده را راجع به مقدمات اصلاح بین دو مملکت قبول فرمودند بنده از این جهت هم خیلی خوشحال بودم دولت ایران را در جلوگیری از اکراد جلالیها واحساساتی که دراینجا حکم فرماست به وزارت امور خارجه  ترکیه نوشتم . دیگر امید بنده به حضرت اشرف است در صورتی که حضرت اشرف مدتی درمملکت ما اقامت فرمایند بنده کاملا امیدوارم که در سایه افکار مدبرانه آن وجود محترم تمام مسائل حل خواهد شد».دولت ایران نیز قشونی را به ریاست «کلنل حکمت علیخان نخجوان(ارمنستان) » فراهم آورد وجهت جنگ با ایل جلالی اعزام کرد. در نواحی آرارات کوچک قوای جلالی را مورد تهاجم قرار دادند، در خلال جنگ دولت ترکیه ادعای مالکیت اراضی آرارات کوچک را که در تصرف دولت ایران بود از سر گرفت که درآن صورت می توانست خط محاصره کردها را کامل تر نماید. سرانجام در سال 1311 خورشیدی این ادعا توسط ایران پذیرفته شد ودر مقابل آن به همان اندازه زمین در ناحیه «پایه جوک» واقع در غرب «رضائیه» به دولت ایران واگذار گردید. چون جنگ در آرارات لحظه به لحظه برشدت خود می افزود دولت درچاره جویی آن عاجز ماند.رضاشاه ناچاراً از طریق فرمانده لشکر64 ارومیه خواستار نیروی عشایری شد. براساس آن عمرخان بزرگ رئیس ایل شکاک را با افرادش جهت کمک رسانی به نیروی دولتی برگزیدند.اگرچه عمرخان تمایل نداشت در جنگی که به برادر کشی منتهی می شود شرکت نماید.ولی باوجود سوابق طولانی که درجنگ ها به وی نسبت داده بودند وهمچنین دشمنانی که در ایل شکاک داشت نمی توانست از دولت سرپیچی کند. عمرخان مدت6ماه در آرارات ماند ودرخلال این مدت 2بار با ابراهیم آقا جلالی ویک بار با سران آزادیخواه که عبارت بودند از فرزنده سلیمان عشیره حسانلو، عبدالباقی، شیخ ظاهر وکاپیتان احسان نوری پاشا افسر سابق ترکیه دیدار وملاقات نمود. ضمن دیدارهایی که باهم داشتند به توافق رسیدند که از جنگ با یکدیگر بپرهیزند. چون عمرخان حاضر به جنگ با جلالیها نشد سرانجام به او پیغام پایان ماموریت دادند وعمرخان شکاک هم خوشحال از آرارات جلالیها بازگشت.

 سربازان دولت ترکیه

سرانجام این سرسختی اکراد وجلالیها باعث شد که رضاشاه به کمک نیروهای قزاق قشونش را به چندین هزار نفر برساند وبرای نبرد باایل بزرگ جلالی به راه افتد که درنهایت عده زیادی از غیور مردان ایل جلالی کشته شدند و به شهادت رسیدند واین زنگ خطری بود که ملت کرد را متوجه خود کرد وآنان را به فکر چاره ای انداخت.

بعداز چند سال یورش نیروهای نظامی شوروی وبریتانیا به ایران در سبتامبر 1941شهریور 1320 به فروپاشی حاکمیت دولت در بسیاری از حوزه های کردنشین منجر شدیکی از جدیترین تبعات این فروپاشی در مناطق کردنشین، دستیابی کردها بهمقادیر متنابهی از تسلیحات برجای مانده از نیروهای ایرانی بود که درمقابلپیشروی روسها گریختند. فقدان حضور موثرمقامات ایرانی در حوزه های کردنشین مقامات شوروی رابرآن داشت که خودمستقیما باجلالی ها، شکاکها هرکی ها ودیگر عشایر کرد حوزه تحت اشغالشانارتباط برقرار کنند. به نظر می آید که در مجموع خواسته های شاقی ازآنها داشته اند یا می خواستند در امورشان دخالت کنند. یکی از ناظرانآمریکایی تحولات آن دوره ،خاطرنشان کرده است:شوروی ها اجازه دادند کهروئسای این ایلات به امور خود بپردازند واز آنها فقط خواسته شد که امنیت راحفظ کرده وغلات مورد نیاز ارتش سرخ را تامین کنند. گزارش شده که تعدادی از روئسای ایلات کرد ایران در راس آنهارئیس ایل جلالیبهسفارت بریتانیا در بغدادمراجعه کرده وخواستار آن شده بودند که درحوزه بریتانیا قرار گیرند. البته در گذشته هم در ژوئیه ی 1918 عده ای از روسای کرد گردهم آمدند تا مسئله ی انتقال کردستان را تحت حمایتانگلستانمورد بحث قرار دهند واین موضوع را یکی از روئسای «موکری» به نماینده بریتانیا درسقزپیشنهادکرده بود به نظر می رسد عدم اتحاد عشایر وقبایل درخلا قدرت حکومتمرکزی در منطقه وناامیدی روسای قبایل از حمایت قدرتهای جهانی که بازیگراناصلی عرصه ی سیاسی بودند موجبات قیامهای پراکنده ، نامنسجم ، نامنظموسردرگمی را بوجود آورد که به دلایل متعدد از پشتیبانی سراسری توده مردمنیز برخوردار نبودند اینکه چرا درآن مقطع زمانی جنبش های کردی نسبت به سایرقیامهای داخلی ایران بیشتر به عنوان تهدیدی جدی وباالفعل برای حکومت مرکزیمحسوب می شدند به موقعیت خاص ژئولینگ کردستان مربوط میشدچرا که در اینزمانشیخ محمود برزنجیملک کردستان عراق به شدت سایر خوانین و روسای قبایل کردستان ایران را تحت تاثیر قرار داده بود. از آن جمله درشمال کردستان«سمکو شکاک » ودر جنوب«محمود خان دزلی ومحمود خان کانی سانان مریوان» وهمچنین آمدوشد تاریخی کردهای عراق وترکیه با کردهای ایران که نسبت هاینژادی وفامیلی ومراودات فرهنگی این مساله را تشدید می نمود به همین دلیل پساز سرکوب، این بار در دهه ی 1930 سیاست تبعید وتغییر دموگرافی در دستورکار حکومت رضاشاه قرار می گیرد .عده ای به زور از کردستان تبعید شدند. رضاشاه جلالیها را از شمال تبعید کرد. به این علت که واحدهای ارتش ایران کهبرای جلوگیری از ورودشورشیان جلالی «ئاگری داغ (آرارات) » در منطقه گسترده بودند حمله کردند. سپسگلباغی هارا ازکرمانشاه به اصفهان ؛همدان ویزدکوچاندوبه جایش گروههایترک زباننشاند. بسیاری از روئسای بزرگ در تهران زندانی بودند املاک بعضی از اینهاظبط شده بود و املاک عده ای دیگر را گرفته بودند وبه جای آن در جاهای دیگردور از محل سکنای اصلیشان املاکی به آنها داده ومجبور به اقامت در همان محلکرده بودند در اواخر دهه ی 1930 کردها کاملاً ارام شده بودند وبه نوعیسرخورده بسیاری از کردهای ساکن کردستان آنچنان در بهت وحیرت فرو رفته بودندکه تصور تبعید هم خونی ها وهم نژادهایشان به فرسنگ ها دورتر وجایی که بدانتعلق نداشتند برایشان قابل هضم نبود. این شاید وحشتناک ترین فاجعه ای بودکه بر سرکردها آمد،تغییر دموگرافیبا کوچاندن وجایگزینی نژادی غیر از نژاد کردهنوز که هنوز است تبعات آنکردها را می آزارد.رضاشاه پهلوی پس از فراغت از سرکوبها بخصوص سرکوب اکرادجلالی روز شنبه دوم ژوئن 1934 به ترکیه رفت  تا با«کمال آتاترک» و«عصمت اینونو»رئیس جمهور ونخست وزیر وقت آن کشور دیدار کند. زمانی که رضاشاه به عنوان شاه ایران برای کمال آتاترک به مناسبت سرکوبیاکراد جلالیشمشیر را برای او فرستاد آتاترک شمشیر را بوسید وسپس در پاسخ نامه ای تشکر آمیز برای رضاشاه فرستاد. کمال آتاترک بخوبی می دانست که در ادوار گذشته به خصوص امپراطوری عثمانی، قیامهایجلالی یکی از مهمترین علل سقوط امپراطوری عثمانی بود که همین امر او را در رابطه با سرکوب جلالیها توسط رضاشاه خرسند نمود.

با این حال این مرارتها وسختی ها وبی رحمی هایی که برایل رنج دیده جلالی نازل گردید سبب شد که هر اوبه از ایل بزرگ جلالی در مناطقی ناشناخته درتبعید به سر ببرند وحتی بعضی هافامیلی خود راتغییر داده وفرزندان این دوران و دورانهای بعد شان هم از اصالت خود دور مانده وبا دیگر طوایف ادغام شده باشند. این شد سرگذشت مردمانی که دائم برتبل خودمختاری وخود رأس بودنشان می کوبیدند دراین دوران کسانی که اصالتاً جلالی هستند وفامیلی جلالی دارند بدانند که لفظ جلالی وجلال بودن به راحتی بدست نیامده .باشد که قدر آنرا بدانیم وبدانید که 

(جلالی را به هر کس نام دادند*****بدان تا فتح این نام جان دادند)